
	Crkva Ro\|enje Hristovo ili Pazarska ili Stara crkva, kako se u narodu odoma}ilo, gra\|ena je od 29. jula do 21. decembra 1834. godine, zahvaljuju}i dobrovoljnim prilozima bogatih me{tana. Na kamenoj plo~i, iznad ulaznih crkvenih vrata, uklesana su imena epitropa, me\|u kojima je svakako najzna~ajnije ime Had`i Ne{e Filipovi}a.

	Stara crkva ima ferman, koji je izdao car Med`id; ~uva se u crkvi i glasi ovako:

"Sultan Abd. Med`id Muhmudov Mustafi} u ime svemogu}eg boga sazdatelje celoga sveta, a po milosti njegovoj i volji narodnoj, nosilac pravde, pokrovitelj i predstavnik narodnih prava, osiguranih i garantovanih otomanskim mojim milostima ukazane u sastavnim delovima pod skriptom moje veli~anstvene i uzvi{ene Otomanske carevine.

Obznanajem verno podanima da oblasni ni{ki guverner u rangu kraljeva rumelijski beg begova Vasif pa{a, u sporazumu sa pirotskim malenikom i odli~no obrazovanim sudijom i protojerom, odborom narodnim dostavili su mome carskom Divanu izve{}eni aktom, a po molbama pirotskog gra|anstva i tra`ili odobrenje da mogu podignuti od nova jednu zgradu crkvu hram Ro`denstvo Hristovo, na samom mestu stare crkve i zaostav{tine u unutra{njosti iste varo{i, i nema da pri~ini {tete okolini tako|e i varo{i a u mestu zvanom pri kraju reke Usare. Za verske svete obrede i bogoslu`enje po{to nemaju crkvu.

Mere i grani~i: {kolsko prazno mestood svih strana. Ima devet, {est, dvadesetosam, ~etrnaest ar{ina zasebice prostora visine i du`ine".

U vreme kada je gra|ena stara crkva u Pirotu, pored Srba najvi{e je bilo Turaka i ne{to manje Jevreja i Cigana. U gradu je ve} bilo osam d`amija. To je verovatno uslovilo odluku Prote o navedenim merama pravoslavne crkve. Ovo je, bez sumnje, redak hram u ovom delu Balkana, u koji se ulazi nakn sila`enja niz nekoliko stepenika. Da bi se, naime, ispo{tovala odluka da crkva ima du`inu od 22 m., {irinu od 13m i visinu od 10m., bilo je neophodno temelje i samu crkvu ukopati u zemlju. Tako je hram dobio neophodnu visinu, a s druge strane, obli`njoj d`amiji nije remetio dominaciju, {to je o~igledno i bila namera sultana Mustafi}a.

Unutra{njost crkve je izuzetno dekorativna. Ikonostas je izuzetno lep, sa likom Spasitelja i Bogomatere, apostolima i svetiteljima. U unutra{njosti je 6 drvenih stubova, koji podupiru svod crkve. Crkva ima i dve pevnice, a oko njih su stolovi za stare i bolesne. Ima 3 kubeta-srednje ve}a i ~etvrtasto, ju`no i severno-manja i okrugla.

Crkva je imala nekoliko vrednih i starih rukopisanih knjiga. Ovde su na|ene i dve Srbulje - jedna pisana na pergamentu(ze~ija ko`a), a druga na hartiji.

Crkva Ro|enje Hristovo osve}ena je 21. decembra 1834. godine, osvetio ju je vladika Jeronim. Prvi crkveni epitropi bili su: kir Viden Jovanovi} Goga Cenovi}, Panajot Popovi} i Dimitrije Petrovi}. Dobili su na ~uvanje slede}e crkvene stvari: 24 srebrna kandila, 5 para srebrnih pafti i 36 oka voska. U dvori{tuje zvonara sa dva zvona.

Godine 1837. na mesto vladije Jeronima do{ao je vladika Nektarije. Umro je 1853. godine i sahtanjen je u Pirotu, po tada{njem obi~aju, u sede}em stavu i to u grobnici iza oltara crkve. Prilokom arheolo{kih radova u dvori{tu crkve 1990. godine ova grobnica je otkopana, snimljena i konzervirana.