MANASTIR

Sv \OR\E

 Temska
 
 

     Na osamnaest kilometara od Pirota, na levoj obali Tem{tice, dva kilometara iznad sela Temske, put Toplog dola, sme{ten je Manastir Sveti \or|e, jo{ jedna zadu`bina porodice Dejanovi} iz 16. veka.

 
 

     Crkva je trikonhosne osnove upro{}enog moravskog tipa. Prostorno re{enje - sa`eti upisani krst sa nadvi{enom kupolom spolja osmostrane a unutra kru`ne osnove. Crkva je relativno malih dimenzija. Njena du`ina je 19,5 a {irina 6 metara, visine sa kubetom zajedno 9 metara. Gra|evina i kupola prekriveni su kamenim plo~ama od {kriljaca. Gradnja manastira u Temskoj zavr{ena je pre 1576. godine {to se mo`e videti iz natpisa iznad zapadnih crkvenih vrata u naosu. Na isto~nom zidu priprate iznad carskih vrata je natpis o zidanju priprate 1654. godine.

     Naos je `ivopisan odmah nakon zavr{etka gradnje 1576. godine za 72 dana, u vreme igumana Zaharija. I priprata je dekorisana odmah nakon gradnje 1654. godine za samo 40 dana, u vreme Igumana Simeona. Posebno se isti~u scene Uspenja Bogorodice, polaganje Hrista, zatim Stra{ni sud i legende iz `ivota Svetog \or|a. U oltaru su liturgi~ni ciklusi; u naosu - zemaljski `ivot Hrista, u gornjim delovima naosa - Hristovo mu~enje i li~nosti iz Starog zaveta, a u donjim zonama - pojedina~ne ratni~ke, mona{ke, pustinja~ke i svetiteljske figure. U kubetu - medaljoni proroka; u svodovima priprata - scene iz ciklusa Starog zaveta.

     Fresko slikarstvo Temske je simboli~an prikaz Neba na zemaljski na~in
     U manastiru Sveti \or|e ima dvadesetak razli~ito datovanih natpisai to: u crkvi, na nadgrobnim spomenicima, u knjigama, dosta ih je ugrebano i u `ivopis fasade, a ima i onih koji su crnim mastilom utisnuti u same freske (osam natpisa je na gr~kom jesiku).
     Predpostavlja se da je Manastir Sveti \or|e u temskoj podignut na nestu gde je neidentifikovani srbin na po~etku 15. veka stradao u borbi protiv Turaka.
     Manastir Svetog \or|a ima ne{to {to ostali srednjevekovni manastiri nemaju - impresivne konake i crkvu. Sve to govori o kontinuitetu na{e srednjevekovne umetnosti i graditeljstva i to u najte`im uslovima turske dominacije.
     U dvori{tu manastira, vi{e crkvenog oltara, sahranjeni su posmtrni ostaci kapetana Milutina Karanovi}a, poginulog 13. decembra 1877. godine u blizini Ni{ora, u srpsko turskom ratu, pri osloba|anju Pirota.  Natpis na njegovom nadgrobnom spomeniku glasi:

Kapetanu Milutinu Karanovi}u

i ostalim junacima koji `ivot polo`i{e za veru, knjaza,

slobodu i nezavisnost domovine u bojevima na Ni{oru i

Budindelu, 12, 13. i 15 decembra 1877. godine podigo{e

ovaj spomenik Komandant LJ. Ivanovi} i svi

oficiri II klase I art. I I konji~kog puka od [umadijske divizije

     Na vest o pogibiji svog pobratima, pesnih \ura Jak{i} je napisao pesmu Kapetanov grob. Karanovi}eva supruga Marija insistrala je da se ovi stihovi ure`u u nadgrobni plo~u Karanovi}evog spomenika. Jak{i}ev epitaf glasi:

Za srpskoga roda, dom, slobodu,

do si `ivot svoj,

zto }e dugo u srpskom rodu

`iveti spomen tvoj

 

Ti be{e ~estit me|u bra}om svojom,

divan juna~e, vrli Srbine !

Pa to dokaza i smr}u svojom,

jna~ke Gru`e juna~ki sine

     Tema~ki manstir sagra|en je u vremenu kada se pirotski kraj nalazio pod crkvenom juridikcijom srpskog patrijaha u Pe}i.
     Godine 1924. manastir je postao `enski i u prvo vreme sestrinstvo su ~inile uglavnom Ruskinje.
     Tema~ki manastir tipi~an je primer ~vrste veze sve{tenstva, crkve i {kolstva i svakako jo{ jedna potvrda da su manastiri, posebno u vreme okupacije, bili i lu~ino{e pismenosti.
     Naime, kada je 1836. godine u manastir do{ao jeromonah ]esarije, i to iz Hilandara, zapo~eo je organizovaniji rad na elementarnom opismenjavanju omladine i rad sa onima koji su se spremali sa sve{teni~ki ili u~iteljski poziv. U svemu tome nesumljiv doprinos imao je jermonah ]esarije, kasnije iguman. Ubrzo, ]esarije je dobio pomo}nika - u~itelja, a ne{to kasnije sa u~enicima po~ine da radi {kolovani u~itelj. Sve do izgradnje {kolske zgrade u selu 1892. godine {kola je radila u manastiru.
     Manastirska slava je \ur|ic, 16. novembra.
     Manastir Sveti \or}e u Temskoj je pod za{titom dr`ave od 1948. godine.
     Po~etkom 1994. godine Skup{tina op{tine Pirot donela je odluku o privremenoj za{titi okoline manastira Sveti \or|e. Time je vlasnicima ograni~eno pravo kori{}enja zemlji{ta i objekata u za{ti}enom podru~ju. Namera je da se trajnije za{tite kompleks manastira, srednjevekobno utvr}enje i gra|evine hidroelektrane kao prostorne kulturno-istorijske celine, da se ograni~i i zabrani bilo kakva promena oblika terena.